📌 કેસનું નામ અને સિટેશન (2025)
Civil Appeal No. 5200 of 2025 –
The Correspondence, RBANMS Educational Institution v. B. Gunashekar & Another
2025 INSC 490 | ચુકાદો તા. 16 એપ્રિલ 2025 (સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા)
આ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટએ નિર્દેશ આપ્યો કે ₹2 લાખથી વધુની રોકડ (cash) લેવડદેવડ બાબતે કોર્ટો અને નોંધણી અધિકારીઓએ આવકવેરા વિભાગને જાણ કરવી ફરજિયાત રહેશે.
📌 કેસની પૃષ્ઠભૂમિ
આ કેસ એક મિલ્કત સંબંધિત નાગરિક દાવાથી શરૂ થયો હતો.
એક પક્ષે દાવો કર્યો કે મિલ્કતની કિંમતનો એક ભાગ રોકડમાં ચૂકવવામાં આવ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટએ સિવિલ વિવાદનો નિર્ણય કરતા સાથે, ₹2 લાખથી વધુની રોકડ લેવડદેવડ અને ટેક્સ કાયદાનું પાલન થાય છે કે નહીં તે મુદ્દા પર પણ વ્યાપક માર્ગદર્શિકા આપી.
📌 કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય કાનૂની પ્રશ્ન
સુપ્રીમ કોર્ટ નીચેના પ્રાવધાનોનું અર્થઘટન કરી રહી હતી:
🔹 કલમ 269ST – Income Tax Act, 1961
આ કલમ મુજબ:
₹2,00,000 અથવા તેથી વધુ રકમ રોકડમાં એક જ વ્યવહારમાં અથવા સંબંધિત વ્યવહારોમાં સ્વીકારવી મનાઈ છે, જો સુધી તે બેંકિંગ માધ્યમ (ચેક, RTGS, NEFT વગેરે) દ્વારા ન હોય.
🔹 કલમ 271DA – દંડની જોગવાઈ
જો કોઈ વ્યક્તિ ₹2 લાખથી વધુ રકમ રોકડમાં સ્વીકારે અને તે કલમ 269STનો ભંગ કરે, તો તેને મળેલી રકમ જેટલો જ દંડ લગાડી શકાય.
આ જોગવાઈઓનો હેતુ:
✔ કાળો નાણો રોકવો
✔ પારદર્શક લેવડદેવડ પ્રોત્સાહિત કરવી
✔ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન વધારવું
📌 સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય
🧑⚖️ મુખ્ય નિર્દેશો
સુપ્રીમ કોર્ટએ નીચે મુજબ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા આપી:
(A)
જો કોઈ નાગરિક દાવામાં ₹2 લાખ અથવા તેથી વધુ રકમ રોકડમાં ચુકવાઈ હોવાનો દાવો થાય, તો સંબંધિત કોર્ટએ તરત જ અધિકારક્ષેત્રવાળા આવકવેરા વિભાગને જાણ કરવી.
(B)
આવકવેરા વિભાગને જાણ મળ્યા પછી તેઓ કાયદેસર કાર્યવાહી (due process) અનુસરી તપાસ કરશે.
(C)
જો કોઈ મિલ્કત દસ્તાવેજ નોંધણી માટે રજૂ થાય અને તેમાં ₹2 લાખથી વધુ રોકડ ચુકવણી દર્શાવવામાં આવે, તો સબ-રજીસ્ટ્રારે આવકવેરા વિભાગને જાણ કરવી ફરજિયાત રહેશે.
(D)
જો આવકવેરા વિભાગને ખબર પડે કે આવી રોકડ ચુકવણી થઈ છે અને નોંધણી અધિકારીએ જાણ નથી કરી, તો રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના મુખ્ય સચિવને જાણ કરી શિસ્તભંગની કાર્યવાહી કરવાની ભલામણ કરવી.
📌 કોર્ટએ આવો નિર્ણય કેમ લીધો?
સુપ્રીમ કોર્ટએ જણાવ્યું:
✔ ₹2 લાખથી વધુ રોકડ લેવડદેવડ ટેક્સ ચોરી અને કાળા નાણાં માટે શંકાસ્પદ છે.
✔ મિલ્કત વ્યવહારોમાં ઘણી વાર રોકડનો ભાગ જાહેર થતો નથી.
✔ આવી લેવડદેવડ ઘણી વાર આવકવેરા વિભાગની નજરમાંથી બચી જાય છે.
✔ ન્યાયપાલિકાએ ટેક્સ કાયદાનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવામાં સહાય કરવી જોઈએ.
📌 ચુકાદાનો પ્રાયોગિક અસર
📍 1. કોર્ટ માટે ફરજિયાત જાણ
જો દાવામાં ₹2 લાખથી વધુ રોકડ ચુકવણીનો ઉલ્લેખ હોય, તો કોર્ટ માત્ર કેસનો નિર્ણય નહીં કરે — પણ આવકવેરા વિભાગને જાણ કરવી પડશે.
આવકવેરા વિભાગ તપાસ કરશે:
✔ શું ખરેખર રોકડ મળ્યું?
✔ શું તે આવક તરીકે જાહેર થયું?
✔ શું ચુકવણી કાયદેસર હતી?
📍 2. સબ-રજીસ્ટ્રાર માટે ફરજિયાત જાણ
જો મિલ્કત વેચાણ દસ્તાવેજમાં ₹2 લાખથી વધુ રોકડ ચુકવણી દર્શાવવામાં આવે, તો સબ-રજીસ્ટ્રારે તરત આવકવેરા વિભાગને જાણ કરવી પડશે.
📍 3. આવકવેરા વિભાગની કાર્યવાહી
જાણ મળ્યા પછી:
✔ નોટિસ આપી શકે
✔ તપાસ શરૂ કરી શકે
✔ કલમ 269ST અને 271DA હેઠળ કાર્યવાહી કરી શકે
✔ પરંતુ કાયદેસર પ્રક્રિયા અનુસરીને
📍 4. અધિકારીઓની જવાબદારી
જો કોર્ટ અથવા નોંધણી અધિકારી જાણ કરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો રાજ્યના મુખ્ય સચિવ દ્વારા શિસ્તભંગની કાર્યવાહી થઈ શકે.
📌 આ ચુકાદો મહત્વપૂર્ણ કેમ છે?
✔ સિવિલ કાયદા અને ટેક્સ અમલવારી વચ્ચે સીધી કડી બનાવે છે.
✔ કોર્ટો હવે રોકડ મર્યાદાનો ભંગ અવગણાવી શકશે નહીં.
✔ ટેક્સ ચોરી સામે કડક વલણ દર્શાવે છે.
📌 સરળ ભાષામાં સમજીએ તો
👉 જો કોઈ કોર્ટમાં કહે કે “મેં ₹2 લાખ અથવા તેથી વધુ રોકડમાં ચૂકવ્યા છે”, તો હવે કોર્ટ આવકવેરા વિભાગને જાણ કરશે.
👉 જો મિલ્કત નોંધણી વખતે ₹2 લાખથી વધુ રોકડ બતાવવામાં આવે, તો રજીસ્ટ્રાર આવકવેરા વિભાગને જાણ કરશે.
👉 આનો અર્થ એ નથી કે તરત ટેક્સ વસૂલાશે — પરંતુ કાયદા મુજબ તપાસ થશે.