ગુજરાત હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો: Part Payment ચુકવણીનો દાવો પુરાવા વગર માન્ય નહીં
અમદાવાદ: ગુજરાત હાઇકોર્ટ દ્વારા નેગોશિએબલ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એક્ટ હેઠળ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે ચેક બાઉન્સ કેસમાં ભાગ ચુકવણી (Part Payment)નો દાવો માત્ર મૌખિક રીતે કરવામાં આવે તો તે માન્ય ગણાશે નહીં.
આ ચુકાદો માનનીય ન્યાયમૂર્તિ હસમુખ ડી. સુથાર દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
⚖️ કેસની મુખ્ય બાબત
કોર્ટ સમક્ષ પ્રશ્ન હતો કે:
👉 શું ચેક આપવામાં આવે તે પહેલાં કરાયેલી ભાગ ચુકવણીના આધારે આરોપીને રાહત મળી શકે?
કોર્ટએ સ્પષ્ટ કર્યું કે:
- જો આરોપી ભાગ ચુકવણીનો દાવો કરે,
- તો તેને દસ્તાવેજી પુરાવા અથવા ચેક પર endorsement દ્વારા સાબિત કરવું જરૂરી છે.
📌 કોર્ટના મુખ્ય નિષ્કર્ષ
1. ❌ પુરાવા વગરનો દાવો માન્ય નહીં
કોર્ટએ જણાવ્યું કે માત્ર મૌખિક રીતે ભાગ ચુકવણીનો દાવો કરવાથી આરોપીને કોઈ ફાયદો મળતો નથી.
2. 📄 દસ્તાવેજી પુરાવા જરૂરી
ભાગ ચુકવણી સાબિત કરવા માટે નીચે મુજબના પુરાવા જરૂરી છે:
- રસીદ (Receipt)
- બેંક ટ્રાન્ઝેક્શન
- ચેક પર નોંધ (Endorsement)
3. 💰 ચેક પહેલાં ભાગ ચુકવણી ≠ જવાબદારીમાંથી મુક્તિ
કોર્ટએ જણાવ્યું કે:
👉 ચેક આપવામાં આવે તે પહેલાં ભાગ ચુકવણી થઈ હોવા છતાં,
👉 તે આપમેળે આરોપીને જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરતી નથી.
4. ⚖️ કાયદાકીય અનુમાન યથાવત
કોર્ટએ પુનઃ સ્પષ્ટ કર્યું કે:
- ચેક આપવાનો અર્થ કાયદેસર દેવું હોવાનો અનુમાન થાય છે
- આ અનુમાન ખંડિત કરવાનો ભાર આરોપી પર રહે છે
🧠 કાનૂની મહત્વ
આ ચુકાદો ચેક બાઉન્સ કેસોમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે:
👉 હવે ભાગ ચુકવણીનો દાવો કરવા માટે મજબૂત પુરાવા જરૂરી રહેશે
👉 માત્ર મૌખિક દલીલો કોર્ટમાં માન્ય નહીં ગણાય
📌 નિષ્કર્ષ
👉 “પુરાવા વગરની ભાગ ચુકવણી ચેકની જવાબદારીને દૂર કરી શકતી નથી.”
📌 Case (Latest)
Rajubhai Kalidas Chunara v. Kantibhai Kalyanjibhai Shah
⚖️ Key Issue
👉 Whether part payment of debt can save the accused from liability under
Section 138 of Negotiable Instruments Act
or give benefit under
Section 56 of Negotiable Instruments Act
🧑⚖️ Important Findings (Justice H.D. Suthar)
1. ❌ No proof of part payment → No benefit
- Court held that accused failed to prove part payment before cheque presentation
- Therefore, Section 56 protection cannot be claimed
2. 📄 Mere oral claim is not enough
- Accused must show:
- documentary proof OR
- endorsement on cheque
- Otherwise, court will ignore part payment plea
3. 💰 Part payment BEFORE cheque ≠ automatic defence
In another very recent ruling by the same judge:
👉 Part payment made before issuing cheque does NOT cancel liability
👉 Unless clearly linked to that cheque amount
4. ⚖️ Presumption under NI Act remains strong
- Court reaffirmed:
- Cheque = legally enforceable debt
- Burden is on accused to rebut presumption
🔥 Practical Legal Principle (VERY IMPORTANT for practice)
👉 Part payment defence works ONLY IF:
- It is proved by evidence, AND
- It is endorsed or clearly connected to the cheque
👉 Otherwise:
- Full cheque amount liability continues
- Conviction under Section 138 can be upheld
🧠 Advocate-Level Takeaway
- If you are defending:
- Always produce receipt / bank proof / endorsement
- Raise specific linkage with cheque
- If you are complainant:
- Simply deny unproved part payment → strong case
📌 One-Line Ratio
👉 “Unproved part payment cannot defeat cheque liability under NI Act.”